dr. Kuno Vidrić

Planinarskim stazama kroz Nacionalni park Tara

Nacionalni park Tara posvećuje planinarski vodič dr. Josifu Pančiću kao znak poštovanja prema ovom izuzetnom naučniku i čoveku povodom 100 godina od osnivanja Srpske akademije nauka i umetnosti čiji je on bio prvi predsednik.

Prvi naučni istraživač planine Tare, dr. Josif Pančić, sin je dinarskog krša. Rođen je 5. aprila 1814. godine u selu Ugrine u blizini drevnog Bribera, nedaleko od Crikvenice. U Srbiju je došao 1846. godine na poziv Vuka Karadžića s kojim se upoznao u Beču. U početku je radio kao lekar, ali se, istovremeno, bavio i izučavanjem biljnog sveta Srbije da bi se, kao profesor Liceja, od 1853. godine potpuno posvetio prirodnim naukama.

Naročitu pažnju posvetio je botaničkim istraživanjima u Srbiji, gde je otkrio 102 i determinisao oko 2500 biljnih vrsta. Pančić se bavio istraživačkim i pedagoškim radom sve do svoje smrti, 1888. godine.

Tačno 100 godina posle njegovog prvog uspona na planinu Kopaonik, 1951 godine., planinari su u kovčegu od drveta omorike preneli Pančićeve posmrtne ostatke u mauzolej podignut na najvišem vrhu ove planine, a koji danas nosi njegovo ime.

Godine 1855. Pančić je prvi put čuo da u zapadnoj Srbiji, postoji posebna vrsta četinara’omorika, a 10 godina kasnije dobio je iz okoline Bajine Bašte, dve njene grane. trebalo je još daljnih 10 godina da bi 1. avgusta 1875 u podnožju Zaovina, prvi put ugledao i njena stabla. Svoje veliko otkriće obelodanio je već iduće godine u zapaženoj monografiji i njime upoznao svetske botaničke krugove, koji su 1880. godine priznali omoriku za posebnu vrstu četinara.

Omorika je tercijarni relikt, koji je po Pančiću i dobila svoje naučno ime ( Picea omorica Pančić ), drvo izuzetne lepote i osobina, u prirodi raste na području Nacionalnog parka Tara i predstavlja njegovu najveću prirodnu vrednost.

Pančiću su odata mnoga priznanja, a izabran je i za prvog predsednika Srpske akademija nauka i umetnosti. Svojim načinom rada on je uveo nove metode naučnog istraživanja biljnog i životinjskog sveta u Srbiji i na Balkanu. A kako je redovno sa svojim učenicima odlazio u naučne pohode, to je postao u Srbiji i začetnikom prvih organizovanih pohoda u planine.

Namena ovog vodiča je da doprinese organizovanom planinarenju na Tari i upoznavanju ljubitelja prirode sa čarima jedne od najlepših i najzanimljivijih planina; da im omogući da se popnu na njene vrhove, da siđu u njene gudure i da uživaju u lepoti širokih vidika, u hladovini šuma i mirisu rascvetanih proplanaka; poptom da upoznaju njen zanimljiv biljni i životinjski svet, njene srdačne i gostoprimljive stanovnike, i istorijska zbivanja vezana za ovaj kraj.

Dođite na Taru!

Masiv planine Tare nalazi se u zapadnoj Srbiji, u severozapadnom delu oivičen je dubokim kanjonom Drine, dok mu se jugoistočni ogranci spuštaju ka kremanskoj dolini i dolini Đetinje, gde se naslanja na ogranke Zlatibora.

Područje planine Tare sačinjava najzapadniju skupinu iz grupe Starovlaških planina i u širem smislu sastoji se od tri predeone celine, donekle izdvojene rečnim dolinama, prevojima ili sedlima.

Tara u užem smislu – Ravna Tara – deo masiva s Kaluđerskim barama i krečnjačkom visoravni između Drine, Rače, Konjske reke, Belog Rzava i Dervente ( vrh Zborište 1544 m.n.v. ).

Crni vrh – između suve granice Srbije i BiH, te između sela Zaovine i Rastište. U vezi je s Ravnom Tarom na prevoju Čemerište, a sa Zvezdom na sedlu Predov krst ( vrh Kozji rid 1591 m.n.v. ).

Zvezda – u trouglu između sela Rastište i Jagoštica i kanjonskog dela Drine ( vrh Veliki kraj 1444 m.n.v. ).

S ovim delovima jedinstveno fizičko-geografsko područje sačinjavaju i Veliki Stolac ( 1675 m.n.v. ) koji leži u Bosni i koji je istovremeno i najviši vrh čitavog područja.

Vrlo dinamičan reljef i raznovrsni morfološki oblici ovog prvenstveno kraškog područja stvorili su veoma izražene i raznovrsne pejzažne oblike.

Pored blago valovitog terena (Šljivovica, Kaluaerske bare), prostranih kosa (Kremanska kosa) ima tu i vrlo strmih i krševitih predela (Zvezda, Crni vrh). Od geomorfoloških fenomena naročito se ističu doline Drine, Rače, Dervente, Belog Rzava i Brusničkog potoka koje, u krečnjačkoj podlozi, stvaraju duboke klisure i kanjone, a pored toga javljaju se vrtače, pećine i uvale. Na taj su način stvorena pribežišta u ko- jima se sve do danas očuvao bogati biljni i životinjiski svet. Velika heterogenost reljefa, raznovrsnost geološke podloge, vlažnija klima i topla krečnjačka staništa, uslovili su stvaranje brojnih šumskih ekosistema. veoma složenog sastava, floristički i fauni stički vrlo bogatih, s velikim brojem reliktnih i endemnih vrsta koje predstavljaju prave prirodne vrednosti i retkosti. Na osnovu dugogodišnjih proučavanja i istraživanja ovog područja, a radi zaštite izuzetnih prirodnih vred nosti koje ono poseduje, Skupština SR Srbije je 1981. godine, posebnim Zakonom područje Tare proglasila za Nacionalni park.

Planina Tara je poznato i tradicionalno letnje i zimsko, rekreativno područje. Povoljni klimatski uslovi, veliki broj sunčanih dana, srednja visina oko 1.000 m i prirodne lepote pružaju i sve uslove za prijatan boravak, šetnje i planinarenje; veliko jezero na Drini i u dolini Rzava za sportove na vodi; brdske padine i valoviti tereni za zimske sportove, a bogatstvo raznovrsnom divljači za lovni turizam. Sada na Tari, samo hotelski kapaciteti imaju preko 1.000 ležaja, uz stalno upotpunjavanje sadržaja za letnji i zimski turizam. Veći broj odmarališta, planinarskih i lovačkih kuća, smeštaj u domaćoj radinosti omogućava boravak različitim kategorijama posetilaca. Za njih na Tari postoje i sportski tereni, bazeni i šetališta, a za planinare i ostale ljubitelje pri rode obeležene planinarske i šetne staze. Ispod severnih padina Tare na Drini leži naselje Bajina Bašta, do kojeg se stiže putem od Beograda pre- ko Valjeva i Poćute. To je gradić sa 10.000 stanovnika, s dobro razvijenom industrijom, trgovinom i ugostiteljstvom i glavno je prilazno mesto Nacionalnom,parku Tara i njegovim turističkim centrima. Do Tare se može doći savremenim putevima od Loznice dolinom Drine, preko Užica i Kremne, a s bosanske strane putevima od Višegrada preko Kremne, od Srebrenca preko Bajine Bašte. Izgradnjom solidne mreže puteva unutar područja, naročito šumarskih, stvoreni su uslovi za razvoj turizma, a motorizovani turisti mogu da naprave kraće iii jednodnevne izlete do lepih i zanimljivih mesta kojima obiluje ovaj masiv i njegova bliža okolina.

Na udaljenosti od svega 6 km asfaltnim putem od Bajine Bašte, podno samih severnih padina Tare u dolini Rače, leži stari srednjevekovni manastir Rača. Od Bajine Bašte, savremenim putem, na rastojanju od 16 km, na prostranoj zaravni na 900 m. n. v. nalaze se Kaluđerske bare, savremeno opremljen turistički centar. Tu su hoteli "Omorika«, "Beli bor«, "Javor«, odmarališta i veći broj vikend objekata. Razvijena putna mreža omogućava prilaz od Kaluđerskih bara do svih značajnijih turističkih lokaliteta na području Parka, Šljivovice, Mitrovca, Zaovina, zaštićenih delova područja, živopisnih naselja Zaovine, Konjske reke, prostranih pašnjaka (Dobro polje, Ljuto polje, Sokoline) i atraktivnih vidikovaca (Kozja stena). Na Kaluđerskim barama nalazi se i planinarski dom "Javor«, odakle se kreće u planinarske pohode. Na putu ka Mitrovcu, na mestu zvanom Šljivovica, nalazi se stari hotel "Tara«, a šumski put preko Dobrog i Ljutog polja ka Mitrovcu omogućava posetiocima susret s prelepim pašnjacima i doživljaj kraškog ambijenta u srcu šumovite Tare. Od Kaluđerskih bara u jugoistočnom pravcu ide put koji preko Kremana i vrletnog Šargana vodi do Višegrada, gde se nalazi istorijski most na Drini, sagrađen po naredbi Mehmed-Paše Sokolovića, a svetom poznat iz dela našeg nobelovca Ive Andrića. Višegrad je, danas, i završna tačka splavarenja na pla- hovitim vodama Drine, s polaskom iz Foče, a i mesto odakle se brodićem po smirenim vodama Drine, kroz dramatični kanjon usečen između masiva Tare, Sušice i Javora, stiže do Perućca (52 km). Ako se od Bajine Bašte krene dolinam uz Drinu, stiže se posle 12 km u Perućac, letovalište uz vode akumulacionog jezera nastalog izgradnjom brane hidrocentrale »Bajina Bašta{(. Hotel »Jezero«, više odmarališta i bungalova, uređena plaža na jezeru omogućavaju i bavljenje svim sportovima na vodi. Posebnu zanimljivost u Perućcu predstavlja najkraća reka u Srbiji - Peruačka reka, koja izvire ispod samih planinskih litica kao snažno prelivno vrelo (300 1/s) i nikad ne presušuje. Posle toka od svega 365 metara pada slapom, preko sedrenih naslaga, u Drinu. Pored vrela je i poznato uzgajalište kalifornijskih pastrmki, a na samom ušću restoran i jedna od prvih hidrocentrala u Srbiji. Tu je i srednjevekovna nekropola s većim brojem stećaka. Preporučljivo je da se, od Perućca, nastavi putovanje do Mitrovca smelo izvedenim putem kroz strme litice ispod Kozjih stena s kojih se pružaju divni vidici. Tu se nalazi Dečje odmaralište Beograda, kapaciteta 600 mališana u svakoj smeni, Lovački dom, kao i veći broj šumarskih objekata. Od Mitrovca se može posetiti rezervat Crveni potok, manje i atipično stanište Pančićeve omorike, gde raste na tresetnam supstratu. Lako je pristupačno i nekoliko drugih rezervata: Bilo, Crvene stene, Pod Gorušicom, kao i veći broj vidikovaca iznad kanjona Drine.

Od Mitrovca vodi više puteva. Jedan ide ka Kaluđerskim barama, drugi put vodi prema jugu i spušta se upredeo sela Zaovine i ka jezeru reverzibilne hidrocentrale, koja leži uživopisnom planinskom ambi jentu na visini oko 900 metara. Ovo jezero nastalo je izgradnjom zemljane brane »Lazići«. Kružni put koji vodi oko jezera prolazi kroz zaseoke s očuvanim drvenim kućama i tradicionalnim kućištima. S desne strane jezera stiže se na manju branu zvanu »Kruščica« na Belom Rzavu. Ona akumulira vodu iz gornjeg toka ove rečice, kojom se putem dugog vodovoda snabdeva cela Tara. Kad se pređe brana i nastavi ulevo, stiže se asfaltnim putem do središta sela Zaovine. Krene li se, pak, udesno i uzbrdo maka- damskim putem, stiže se prvo do lugarnice Batura, pa zatim do proplanka Kapetanova voda i dalje do raskrsnice puteva na šumskom proplanku zvanom Predov krst: To je »srce« Nacionalnog parka Tara i šumarski i lovački centar. Od njega vode putevi u raznim pravcima, a ovde je i drugo polazno mesto planinarskih staza, koje su opisane u planinarskom delu ovog vodiča. Od Predovog krsta se prilazi šumskim putem do sela Jagoštica, okruženog kamenim liticama, velikim rezervatima i lovištima, najudaljenijeg sela u Nacionalnom parku. S Predovog krsta silazi makadamski put do zaseoka Sedaljka u selu Rastište, provlači se kroz kanjon rečice Dervente ka Drini i pored jezera vodi do Perućca. Ova kružna veza Perućac-Mitrovac-Batura-Predov krst-Rastište-Perućac je i najpodesniji prilaz u zapadni i najzanimljiviji deo Nacional- nog parka Tara.

GEOLOŠKE KARAKTERISTIKE

U geološkom pogledu područje Nacionalnog parka Tara je vrlo raznoliko, kako po svom sastavu, tako i po starosti. Ovo je uslovilo stvaranje raznovrsnih morfoloških struktura, sastavljenih od paleozojskih peščara i škriljaca, srednje - i gornjotrijaskih krečnjaka, rožnaca, laporaca, peridotita, amfibolita i diluvijalno-aluvijalnih nanosa. Najveći deo platoa Tare sastoji se od jedrih krečnjaka formacije srednjeg i gornjeg trijasa. Na pretežnom delu trijaskih krečnjaka uočljive su tipične kraške pojave sa svim karakteristikama krša, kako u površinskim, tako i u podzemnim oblicima kraškog reljefa, kao što su škrape, uvale, vrtače, istaknuti vidikovci, kanjonske klisure, tesnaci, kraška vrela, pećine, zvekare i dr.

Pedološke karakteristike područja Nacionalnog parka neposredno su uslovljene geološkom gradom terena. odnosno odlikama matičnog supstrata. U tom smislu, najveću površinu područja zahvataju zemljišta u čijoj se podlozi nalazi krečnjak (preko 70% prostora), kao što su smeđa ruda zemljišta i skeletna zemljišta na krečnjaku. Sledeći, po prostranstvu značajan pedološki član predstavljen je crnicama na ser- pentinu (oko 15%), dok se pod skeletom-kamenjarom, odnos no prostorom gde je praktično ogolićena matična podloga nalazi 10% površine područja. Pored navedenih, na području Nacionalnog parka javljaju se i drugi tipovi zemljišta (smeđa skeletoidna zemljišta na škriljcima i laporcima, parapodzol, erodirane smonice, zemljišta na deluvijalnim tvorevinama idr.), ali oni zauzimaju znatno manje površine. .Zemljišta na području Nacionalnog parka su slabijeg kvaliteta, tako da među njima uglavnom dominiraju bonitetne klase od 5-8, što se odražava i na sastav vegetacije koja je najvećim delom predstavljena šumom, pašnjacima i livadama.

HIDROLOŠKE KARAKTERISTIKE

Geološka građa i režim padavina uslovljavaju i hidrološke karakteristike i specifičnosti područja Nacionalnog parka Tara. Izvori i vodotoci su brojniji i bogatiji na nekrečnjačkoj podlozi, a od krečnjaka na krednoj. Najveći deo atmosferskog taloga, koji padne na platou Tare i na Zvezdi, veoma brzo prodire kroz jako poroznu krečnjačku masu. Zato na ovom području postaji veoma mali broj izvora, kao što su Sekulić, Bukova voda, Bulibanovac i dr. U delu koji je pod šumom, najznačajniji trajni izvori su na Mitrovcu i Vasića ponoru, kao i Nevelj voda na Zvezdi, koji se javljaju na kontaktu krečnjačke mase s kvarcnim škriljcima i serpentinom. Ostali izvori su, uglavnom, sezonski. Predeli sa škriljastim i serpentinskim podlogama bogatiji su izvorima, iako ne tako velike izdašnosti. Ipak, Kaluđerske bare i Crni vrh ne oskudevaju u izvorima jačine vrela, u potocima i u rečicama. Najveći broj vrela, različite jačine, nalaze se na severnim stranama gde su trijaski krečnjaci najniže spušteni. Najjače od njih je tipično kraško vrelo - Perućačko, koje formira čitavu reku, te ceo niz (sada potopljenih) vrela koja leže uzvodno Drinom, od Perućca do ušca Dervente. Pored Drine i Brusničkog potoka, koji Nacionalni park Tara ograničava sa zapada i severozapada, postaje još tri reke čijem slivu, pored vrela, pripadaju sve vode Nacionalnog parka. To su: Beli Rzav s Konjskom rekom, Zmajevskim potokom i Lipovicom s leve, te Vežanjskom rekom s desne strane, Rača, koja je jednim delom ponornica, i Derventa, čiji hidrografski sistem čine četiri doline sa četiri potoka. To su Aluški, Kremića, Jokića i Rovinjski potok, koji se spajaju kod Sedaljke, zaseoku sela Rastišta.

Niz zanimljivih prirodnih ambijenata u dolinama ovih planinskih reka i potoka dopunjavaju vodopadi. sebno su atraktivni onaj u Perućcu, zatim Mali i Velliki skakavac na Rzavu kao i niz manjih i većih slapova na Rzavu, Rači i Derventi. Isto su tako za Nacionalni park značajne i tri hidrotehničke tvorevine: akumulacija »Bajina Bašta« kod Perućca, te akumulacije »Lazići« i »Kruščica« u Zaovinama.

KLlMATSKE KARAKTERISTIKE

Područje Nacionalnog parka Tara pripada širem pojasu, koji karakteriše umerena kontinentaina klima, s umereno toplim letima i umereno hladnim zimama. Prelazi između leta u zimu i izmđu zime u leto su postepeni. Jesen je, po pravilu, toplija od proleća. Maritimni uticaji, i pored relativno male udaljenosti od mora, osećaju se veoma malo. Na klimu Tare presudan uticaj ima njen geografski položaj. Baš iznad planine nalazi se granica između toplijih vazdušnih struja s juga i h!adnijih sa severa, što utiče na povećanje stepena kontinentalnosti klimata.

Temperatura

Srednja godišnja temperatura vazduha iznosi 5°C. U periodu decembar-mart srednje mesečne temperature su ispod 0 C (X-0,7; I-4,5; II-3,9; III-0,3). Pošto je Mitrovac depresija te i mrazište, bez mrazeva su ovde samo jun, jul i avgust. Najtopliji mesec je jul sa 13,9°C, tako da je prosečno godišnje kolebanje temperature vazduha 18,4 Zanimljive su temperaturne vrednosti po godišnjim dobima. One iznose u: proleće (III, IV i V) 3,0oC, leti (VI. VII i VIII) 13,4°C, u jesen (IX, X i XI) 5,7°C i zimi XII, I i II) -2,9°C. Apsolutno minimalna temperatura je u januaru i februaru i iznosi -20,0°C. Veoma je karakterističan podatak, da se u zimskom periodu ne javljaju ekstremno niske minimalne temperature.

Padavine

Središnja godišnja suma padavina iznosi 977,3 mm. Najviše kiše, i to 13% (127,4 mm) od ukupne godišnje količine padavina, padne tokom maja, a zatim u junu i julu po oko 10%. U ostalim meseci ma padavine su skoro ravnomerno raspoređene (od 60 - 80 mm), što čini 6 do 8% od prosečne godišnje količine. Srednji broj dana s padavinama je 156,6 s maksimumom u maju (18 dana), dok sneg najčešce pada u januaru (13,2 dana). Srednji broj dana sa snežnim pokrivačem je u: I-29,3; II-23,8; III-20,9; IV-6,3; V-0,3; X-0,9; XI-5,0 i XII-21 ,6. Dakle, sneg se zadržava prosečno 109 dana godišnje.

Osunčavanje

Prosečno trajanje osunčavanja u posmatranom dvadesetogodišnjem periodu iznosi 1.699,5 časova iii 38% od potencijalnog trajanja. U analiziranom periodu najduže trajanje osunčavanja bilo je 1961. godine sa 1.889,6 časova, a najkraće 1955. godine sa 1.479,1 časova. Po meseci ma, najduže traje sijanje sunca u julu, i to 235 časova ili 59%, a najkraće u decembru, svega 51 čas ili 19 %

Oblačnost

Srednja dnevna oblačnost najmanja je u avgustu i iznosi 4,1 dan, a najveća u decembru kada iznosi 7,2 dana. U decembru je i najveći broj tmurnih dana, i to 15,3, a najmanji u avgustu - 4,6. Srednji broj vedrih dana najveći je u avgustu, i to 11,2, najmanji u februaru, svega 3,4, dok je samo nešto veći u novembru i decembru, i to 3,6 dana. Zanimljiv je i podatak o relativno velikom broju vedrih dana u zimskom periodu. Dok je na obližnjem Zlatiboru broj vedrih dana u januaru 2,6 i u februaru 1,8, dotle je na Tari u januaru 4.2, a u februaru čak 3,4.

VEGETACIJSKE KARAKTERISTIKE

Delovanje prirodnih faktora uslovilo je postojanje veoma raznolikog živog sveta na Tari. Brojne šumske fitocenoze, veoma složenog sastava, floristički veoma bogate, s velikim brojem reliktnih i endemnih vrsta biljaka predstavljaju prave prirodne retkosti, kao što su: monumentaina Pančićeva omorika, tisa, božikovina, maslinica, jeremičak, zlatna paprat, ciklama, šumska lincura i dr. Nalazišta ovih vrsta ukazuju na to da su mnogi delovi Nacionalnog parka Tara, a pre svega klisure i kanjoni, jedinstvena planinska pribežišta, gde su se do danas, u potpunosti ili u većoj meri sa svojim izvornim iskonskim karakteristikama, očuvale mnoge životne zajednice reliktnih staništa. Stanišni uslovi nisu se ovde bitno menjali od tercijera sve do današnjih dana. U toku velikog ledenog doba, a za vreme smenjivanja glacijalnih i interglacijalnih perioda, presudnu ulogu u ublažavanju klimatskih ekstrema na Balkanu odigralo je veliko more Paratetis, odnosno njegov deo - Panonsko more. Jedan deo tog mora dospevao je uz današnju Drinsku dolinu do planine Tare. U kasnijem periodu povlačenja i iščezavanja Panonskog mora, uz samu severnu ivicu Tare egzistiralo je prostrano jezero, čije su vode znatno uticale na ublažavanje klimatskih ekstrema. Zato su reliktna staništa na toj planini odigrala ulogu pribežišta, u kojima se sačuvala tercijrna vegetacija sa fitocenozama prašumskog karak- tera ,veoma bogatog i složenog sastava. Najinteresantniji endemoreliktni predstavnik Nacionalnog parka Tara je Pančićeva omorika, kojoj je na ovom planinskom masivu, od tercijera pa sve do danas, bio obezbeđen kontinuitet postojanja. Od časa kada je naš veliki prirodnjak i naučnik Josif Pančić objavio da je pronašao »novu felu četinara«, 1875. godine, ova vrsta i njena staništa postala su predmet nacionalnog ponosa, ali i predmet interesovanja čitave svetske naučne javnosti, a kasnije i ljubitelja pri rode, planinara i turista. Sve sastojine Pančićeve omorike, grupe pa i pojedinačna stabla Zakonom su zaštićeni, a Nacionalni park propisuje određene norme ponašanja za celu površinu Parka, a naročito za posebno i strogo za. štićene delove prostora - rezervate. U strogim prirodnim rezervatima pretežno su zastupljene najstarije šumske reliktne polidominantne zajednice, koje su u manjoj iii veeoj meri izmenjene. U Nacionalnom parku postoje sledeći rezervati: Zvezda, Brusnica, Karaula Štula, Ljuti breg, Bilo, Crvene stene, Crveni potok, Pod Gorušicom, Račanska Šljivovica, veći broj prirodnih spomenika i zaštićeni me- morijalni spomenik Borovo brdo. Inače,. na Tari preovladava mešovita šumska zajednica jele, smrče i bukve, uz pojedinačne primerke iii manje grupe drugih četinara kao što je bor, i lišćatih vrsta kao što su javor, jasika, breza i dr. To su ekonomske šume u kojima se, savesnim i pažljivim stručnim postupcima, realizuje maksimalno moguća proizvodnja drveta, uz kompleksno korišćenje svih »neproizvodnih« funkcija šume ( stvaranje povoljnijeg klimata, proizvodnja kiseonika i prečišćavanje vazduha, regulacija vodnih režima, zaštita zemljišta od erozije, povećanje produktivnosti poljoprivrednog zemljišta, kao i lovne, turističke i mnoge druge funkcije). Površine pod drugim kulturama, kao što su livade i pašnjaci, nastale su krčenjem šume iii šumskim požari ma, što ukazuje na činjenicu da je, u florističkom smislu, vegetacija ovog Parka, bar po poreklu, u celini šumska. U ređe naseljenim predelima šumske čistine, proplanci i cvetne livade smenjuju se sa prostranim gustim šumama.

ŽIVOTINJSKI SVET

Kao rezultat povoljnih prirodnih uslova, a posebno odgovarajuće klime, u Nacionalnom parku Tara pojavila se i do danas održala po vrstama brojna fauna. Složene mešovite šumske zajednice pružaju veoma različite mikrostanišne uslove. Ovo pogoduje razvoju kvalitetne i vrstama bogate vegetacije što, sve za- jedno, omogućava opstanak i razvoj velikog broja životinjskih vrsta. Registrovane su 53 vrste sisara i 153 vrste ptica.

Objekti posebne zaštite su medved, divokoza i srna. Za medveda i divokozu, inače vrlo retke vrste, odgovarajući delovi Nacionalnog parka Tara imaju značaj pribežišta' u kojima su im osigurani zaštita, zaklon, mir, izvori hrane i ostali potrebni uslovi. Njihova autohtona staništa su kanjoni Drine, Brusnice, Dervente i Rače koji su izdvojeni u strogo lovne i prirodne rezervate, u kojima zaštita i drugi optimalni uslovi omogućavaju i medvedu i divokozi da, po brojnosti, premaše odgovarajuće kapacitete, te da predstavljaju »rasadnik« divljači za ostale delove Nacionalnog parka. Medved na Tari može da dostigne dužinu do 2,40 i visinu do 1,30 metara, a može da bude težak i preko 250 kg. Divokoza se na Tari zadržava na teško pristupačnim liticama kanjona Drine i na visovima i klisurama neposredno iznad njega, gde nalazi dovoljno hrane i pitke vode i gde je ta plaha životinja dobro zaklonjena od neprijatelja. Ona se razlikuje od alpskog tipa oblikom lobanje i većom težinom, a rogovi jarca spadaju u visokovredne lovačke trofeje.

KUL TURNO.ISTORIJSKI RAZVOJ

Prirodna bogatstva područja Tare, guste šume i mnogobrojni vodeni tokovi, kao i nalazišta ruda po obodu područja, pružali su povoljne uslove za naseljavanje vec od najranijih vremena. Arheološki ostaci nekropola kod Stapara, u Višesavi i na drugim mestima u dolinama reka koje opasuju Taru, potvrđuju kontinuitet života od ileolita (vinčanska kultura) do gvozdenog doba (starčevačka kultura). Poznato je da je u antičkom periodu duž gornjeg i srednjeg toka Drine boravilo ilirsko pleme Autarijata od kojih su se, do danas, zadržali i neki nazivi, kao što su samo ime planine i reke Tare, Drina, Či- gota i, dr. U doba rimske i vizantijske prevlasti na Balkanskom poluostrvu, područje Tare i kanjon reke Drine, kao deo rimske provincije Ilirikum, predstavljali su najseverniju, prirodnu odbrambenu granicu, ali su bili izvan snažnijeg uticaja njihovih kultura te na samom području i nema značajnijih ostataka iz ovih perioda.

Sloveni su, dolaskom na naše područje, doneli nove običaje i novu organizaciju života. Stvaranjem prve srpske države u Raškoj, početkom XII veka, ovo strateški važno područje brani njene severne granice. Neznatni ostaci srednjevekovnih utvrđenja mogu se još naći u Zaovinama ,Višesavi, Solotuši, a nekropole sa stećcima u Perućcu i Rastištu predstavljaju kulturno-istorijske spomenike iz srednjeg veka od izuzetnog značaja.

U drugoj polovini XIII veka kralj Dragutin podiže manastir Raču pod severnim padinama Tare, na izlasku reke Rače iz živopisnog kanjona. Značaj i kulturna uloga ovog manastira naročito će doći do izražaja padom ovog dela Srbije pod tursku vlast, sredinom XVI veka, a njegov zabiti položaj omogućava mu opstanak. Manastir Rača je vekovima bio i izvorište pismenosti i prepisivačke književnosti formirajući »račansku školu«.

Za vreme austro-turskih ratova i srpskih ustanaka manastir je dva puta paljen i rušen, pa su račanski kaluđeri manastirsko blago preneli u fruškogorske manastire, u Ugarsku. U oslobođenoj Srbiji, 1835. godine, manastir je bio potpuno obnovljen u stilu raške škole, a živopisan u XIX veku od strane Dimitrija Posnikovića, dok je ikonostas oslikao Đorđe Bakalović. U manastirskoj porti se, pored crkve, nalaze trospratna kula - zvonara, konaci i spomen-ploča na grobu vojvode Sokolske nahije, junaka i srpskog ustanka Hadži Melentija, arhimandrita manastira Rače. U riznici manastira čuva se i njegova zastava iz 1807. god., koja spada u retke ustaničke barjake koji se mogu datirati. Za vreme Turaka, migraciona kretanja uslovila su mešanje življa na području planine Tare. Dok muslimani naseljavaju plodne doline Drine i njenih pritoka, preostali srpski živalj, kao i doseljenici iz Crne Gore, Hercegovine i istočne Bosne, naseljavaju brdsko-planinska šumovita mesta. Doseljenici iz drugih kraje- va, koji nisu bili stočari, vezuju se za rudnike srebra i bakra u susednom srebreničkom kraju. Posle oslobođenja Srbije od Turaka, sredinom XIX veka, na područje Tare se doseljava živalj iz Starog Vlaha, a duž tadašnje srpsko-turske granice na Tari podižu se karaule u Jagoštici, Mokroj Gori i Šarganu. Ljudi s planine Tare su u I i II svetskom ratu dali brojne žrtve za odbranu svoje domovine. U znak sećanja na njih podignuto je više spomen obeležja: spomen kosturnica u Zaovinama i spomenik na mestu zvanom Borovo brdo, na Kaluđerskim barama, gde je formirana Prva račanska partizanska četa, 3. avgusta 1941. godine; na prevoju legendarne Kadinjače, u susedstvu Nacionalnog parka, nalazi se spomenik u spomen palog radničkog bataljona Užičke Republike u i neprijateljskoj ofanzivi 29. novembra 1941. godine. Danas se na Tari odvijaju vrlo velike promene kao rezultat privrednog razvoja područja posle II svetskog rata. Naselja po obodu planine, a naročito Bajina Bašta i Perućac, postaju savremeni urbani i privredni centri. Izgradnja velikog hidroenergetskog sistema na reci Drini i njenim pritokama bitno je uticala na stvara- nje nove slike područja, a sami objekti su svojevrsni spomenici ljudske veštine i napretka. Tradicionalne delatnosti, poljoprivreda i šumarstvo, i dalje daju osnovni pečat planini. Današnji stanovnici planine Tare još uvek žive uselima »starovlaškog tipa«, odnosno u razbijenim brdsko-planinskim naseljima. Tu se mogu još naći seoske kuce-osaćanke, brvnare pokrivene šindrom koje izvanredno živopisno upotpunjuju pejzaž Tare. Istorijat šumarstva u Srbiji usko je vezan i za područje Tare, čije bogate šume su bile i ostale izvor života njenih stanovnika. Knez Miloš je još 1820. godine doneo prvu Naredbu o čuvanju i zaštiti šuma, a 1833. godine postavlja i prve nahijske šumare. Prvi lugari na Tari postavljeni su 1872. godine. Kada je u Srbiji odobrena trgovina drvetom i drvnom gradom, počelo je i podizanje strugara. Na Tari su u početku to bile potočare: na Aluškom potoku, 1856. godine. 1859, godine u Perućcu ;na vrelu Perućačke reke, zatim na području Zvezde 1877. godine, strugara na Jagoštinskom potoku, odakle je grada snošena niz Pantino točilo do Čeline na Drini. Iznad manastira Rača podignuta je strugara 1879. godine. Za prevoženje oble drvne grade korišcena je i šumska pruga, kojom su balvani s područja Mitrovca i Čemerišta spuštani do zaseoka Križevci iznad Sedaljke, a odatle su kroz kanjon Dervente prevoženi žičarom do Drine. Tu su usplavljivani i puštani niz Drinu. Korišćenje drveta imalo je uticaja i na razvoj raznih zanata, kao što su bili sekački, kolarski, kiridžijski, potkivački i sI., ali najzanimljiviji, mada i najopasniji, bio je splavarski. I pored vekovnog intenzivnog prisustva čoveka, Tara je sačuvala svoje izuzetne prirodne vrednosti zbog kojih je i proglašena za Nacionalni park. Razvojem turizma stvoreni su uslovi da se svi njeni potencijali, a naročito rekreativni. maksimalno iskoriste. Boravak u Nacionalnom parku omogućuje njegovim posetiocima da se upoznaju s istorijom Parka, da uživaju u lepoti planine Tare. ali uz obavezu da poštuju i čuvaju ukupnu prirodnu i stvorenu baštinu koju su nam njeni stanovnici ostavili u nasleđe. Zaštita i unapređivanje prirodnih i stvorenih vrednosti u Nacionalnom parku Tara podrazumevaju:- očuvanje retkih biljnih i životinjskih vrsta i njihovih zajednica.- očuvanje i unapređivanje prirodne sredine i posebnih prirodnih vrednosti,- očuvanje i zaštitu kulturno-istorijskih spomenika. - istraživanje i korišćenje vrednosti Parka za potrebe razvoja kulture, obrazovanja, nauke i rekreacije. Planinari, poklonici i poštovaoci prirode imali su uvek zadatak da proučavaju i istražuju planinski svet i da ga štite. Ovo i. danas spada u važnu obavezu planinara koji, u prisnom dodiru s prirodom, lako mogu da uoče i da sprečavaju opasnosti koje mu prete.

Planinari na Tari

Planinari su dugogodišnji, česti i odani posetioci planine Tare. Oni su ispitivali prilaze pojedinim vrhovima, zanimljivim mestima i lepim predelima, pronalazili do njih najpodesnije staze, obeležavali ih i o tome redovno obaveštavali javnost putem štampe i predavanja. Na taj su način upoznali slepotama, osobinama i značajem Tare i ostale ljubitelje prirode, koji na tu planinu dolaze sve češce i u sve vecem broju. Da bi se posetiocima Tare omogucilo da je što bolje upoznaju. u ovom delu Vodiča opisani su zanimljivi izleti i pohodi. u različitim pravcima i u različitom vremenskom trajanju. Na području Nacionalnog parka Tara deluju dva planinarska društva: Planinarsko društvo »Josif Pančić« iz Bajine Bašte i Planinarsko-smučarsko društvo »Javor« iz Beograda. Planinarski dom »Javor« nalazi se na području Kaluđerskih bara i smešten je usred borove šume na visini od 1.055 m. n. v. Raspolaže sa 22 ležaja, sa svom opremom te kompletnom kuhinjom i trpezarijom, pa svojim posetiocima pruža udoban smeštaj i boravak. On je, ujedno, baza svih planinarskih delatnosti na Tari. Tu se nalaze upisna knjiga i spomen- -pečati najznačajnijih vrhova i mesta na ovom delu planine. Dom se nalazi u blizini puta koji, preko Tare, povezuje Bajinu Baštu s Kremnom, a do njega se može doći i kolima. Nedaleko je autobuska stanica, veći broj hotelsko-ugostiteljskih objekata, prodavnica namirnica, pošta i vikend-naselje, što, sve zajedno, dopri nosi dobrom boravku i odmoru na ovoj planini. U Domu se nalaze pečati i dobijaju informacije o Tarskoj planinarskoj transverzali i planinarskoj transverzali Kadinjača. Planinari treba da imaju na umu da obilazak mnogih mesta na Tari zahteva nešto veći napor iii predstavlja ozbiljniji planinarski pohod u trajanju od nekoliko sati, te da iziskuje izvesno planinarsko iskustvo i opremu.

Zbog toga su u Planinarskom vodiču data i osnovna obaveštenja o uslovima kretanja po ovoj planini, korisna kako za planinare, tako i za izletnike. Posetioci Nacionalnog parka Tara dužni su da poštuju i sva pisana i nepisana pravila ponašanja koja važe na zaštićenim prirodnim predelima.

Polazno mesto svih izleta na području Kaluđerskih bara je Planinarski dom, dok je polazno mesto izleta na području Zvezde i Velikog Stoca lugarnica na Pre- dovom krstu. Pristup Predovom krstu moguć je planinarskom stazom od Mitrovca, a kolima od Perućca preko Sedaljke šumskim putem. Planinarske oznake (markacije) sastoje se od bele tačke obrubljene crvenim krugom iii od uporednih crveno-belih pruga, te od putokaza na početku staza i na raskrsnicama. One olakšavaju kretanje i doprinose boljoj orijentaciji u planini.

Izleti s polaskom od planinarskog doma "Javor"

staza 1

IZLET DO MANASTIRSKIH STANOVA

1 sat hoda

Silazeći od Planinarskog doma u severozapadnom pravcu stiže se za 10 min. do šumskog rasadnika. Tu, udesno, nastavlja asfaltni put za Bajinu Baštu, a za Stanove treba nastaviti levim asfaltnim krakom koji vodi do hotela. »Beli bor« i ići sve do mesta gde asfaltni put skreće ulevo u južnom pravcu. Odatle se nastavlja, između livada, makadamskim putem u zapadnom pravcu, da bi se za 30 min hoda stiglo do kuća na Stanov ima. Ovaj izlet traje svega 1 sat hoda, a dotle se može doći i kolima.

IZLETI OD MANASTIRSKIH STANOVA

staza 2

IZLET DO VIDIKOVCA

20 min. hoda

Do vidikovca se stiže silazeći kroz gustu četinarsku šumu u severnom pravcu, do znaka gde treba skrenuti ulevo (jer dalje vodi staza za manastir Raču). Od ovog mesta se skoro izlazi na kamenitu liticu, odakle je lep vidik u tamne ponore kanjona Rače, na manastir Raču i na strme padine Sokoline, na suprotnoj strani kanjona.

staza 2

IZLET DO MANASTlRA RAČA

2 sata 30 min. hoda

Od Manastirskih stanova ide se istom stazom koja vodi ka vidikovcu, ali se na mestu, gde se ulevo odvaja staza za liticu, produžava silazak u severnom pravcu, stazom koja se niz strme litice severnih padina Tare spušta na livade naselja Čokići, a zatim kroz bukovu šumu izlazi na manastir Raču. Odatie vodi 6 km. asfaltnog puta do Bajine Bašte, odakle je moguć povratak na Taru redovnim prevozom. Ovaj silazak do mana- stira Rače pogodan je za iskusnije planinare.

staza 3

IZLET DO SPOMENIKA NA BOROVOM BRDU

40 min. hoda

Do partizanskog spomenika stiže se dobrim makadamskim putem koji se, u zapadnom pravcu, spušta na prvu livadu Gredice i zatim blago uspinje do šume, kroz koju se stiže do sledeće, manje livade ispod Đurđevog brda. Na njenom suprotnom kraju je nastavak puta kroz šumu do još jed ne livade iza koje je spomenik koji obeležava osnivanje Prve račanske partizanske čete. Do ovog mesta se može doci i kolima. Od spomenika se, slabije vidljivom i neobeležnom stazom ,za 30 min. hoda kroz šumu i preko šumskih proplanaka, posle strmijeg uspona, stiže na vrh Borovog brda (982 m. n. v.). Tu se mogu videti primerci gorostasnih borova.

staza 4

IZLET DO HOTELA TARA

40 min. hoda

Polazeći od Manastirskih stanova u pravcu spomenika, na početku prve livade, Gredice, skreće se ulevo u šumu i, silazeći dobrom šumskom stazom oko 30 min. u jugozapadnom pravcu, dolazi do potoka Rača. Od potoka se nastavlja čistinom u južnom pravcu da bi se, posle 10 min. strm og uspona, stiglo do hotela. Do njega se može doći i kolima, ali preko Šljivovice, a ovamo redovno svraćaju i autobusi.

staza 5

IZLET DO KANJONA RAČE

5 sati hoda

Kanjon Rače koji je naročito u svom gornjem delu, od vodopada Skakavac do pećine veoma živopisan, duboko usečen u krečnjak i bogat malim vodopadima, tesnacima i jezercima, za posetioce predstavlja poseban doživljaj. Kanjon je, zbog čestih promena izazvanih bujicama i kod višeg vodostaja, a u proleće zbog nataloženih usova, mestimično teže prohodan, pa kretanje kroz kanjon iziskuje izvesno planinarsko iskustvo i veeu opreznost. Najbolje je da se na ovaj pohod krene pred kraj leta, u obući podesnoj za neravno i od vlage klizavo kamenje i da se, za ispomoć, ponese i planinarsko uže. Radi lakšeg kretanja i bolje preglednosti preporučuje se da se kroz kanjon kreće uzvodno s polaskom od manastira Rača, do kojeg se, od Planinarskog doma stiže za 3 sata i 30 min., vec opisanom markiranom stazom preko Manastirskih stanova ili koli ma preko Bajine Bašte. Preporučljivo je da se na ovaj pohod krene rano izjutra, jer efektivno kretanje od manastira do Planinarskog doma, kroz kanjon, traje punih 7 sati hoda i, jer se ponegde nailazi na teže prohodan teren, a mora se saviadati i visinska razlika od 700 m. n. v

Od manastira Rače ide se uzvodno uz rečicu Raču, prolazi pored vodo pada koji ima stainu temperaturu 20°C, a koji ostaje s leve strane, i za 1 sat hoda stiže se u samu klisuru. Zatim se uspinje uz kanjon do Su- vog vodopada visokog oko 30 metara za 2 sata hoda. Dalje se ide do pećine koja se otvara s leve strane u steni, do koje se stiže za 2 sata i 45 min. hoda. Potom se, kroz pretežno kamen ili deo i preko manjih vodopada, jezeraca i kroz tesnace, stiže do vodopada Skakavac za 4 sata hoda, gde voda pada s visine od oko 15 metara u malo jezerce, gde je završetak klisure. Iz nje se izlazi na malu livadu u šumi i prelazi na blaže predele uz potok Raču za 4 sata i 20 min. hoda. Staza vodi dalje uzvodno, između šumovitih padina, do čistine koja leži ispod hotela "Tara« za 5 sati hoda, gde su ostaci zapuštenog veštačkog jezera. Na ovom mestu nailazi se na markiranu i vec ranije opisanu stazu, kojom se može krenuti ulevo i uzbrdo do Manastirskih stanova ili udesno do, 10 min., udaljenog hotela "Tara«.

staza 6

IZLET DO KADINJAČE

oko 6 sati hoda

U severoistočnom pravcu vodi markirana staza koja povezuje legendarnu Kadinjaču s Planinarskim domom "Javor« na Tari, (od Planinarskog doma se nastavlja ranije opisanom stazom do partizanskog spomenika na Borovom brdu) i nosi naziv Planinarska transverzala Kadinjače. Ova transverzala je uspostavljena 1979. godi ne u cilju negovanja tradicije revolucije i stalnog sećanja na zbivanja vezana za epopeju Kadinjača. Prema opštem principu koji važi za planinarske transverzale, na njenoj trasi postoje određene kontrolne tačke. Svakom planinaru koji putem fotografija ili kontrolnih pečata s tih kontrolnih tačaka dokaže da je prešao celu Transverzalu, matično Planinarsko-smučarsko društvo. "Javor« dodeljuje trofejnu Spomen- -značku. U Društvu se mogu dobiti i dnevnici ove Transverzale koji sadrže mapu i opis puta, osvrt na istorijska zbivanja vezana za Kadinjaču, zatim naznaku kontrolnih tačaka, kao i mesta za fotografije i pečate.

staza 7

IZLET NA ZBORIŠTE

4 sata 30 min. hoda

U jugozapadnom pravcu, trasom Tarske transverzale vodi staza za Zborište (1.544 m. n. v.). To je najviši vrh ravne Tare i do njega se stiže za 4 sata i 30 min. hoda, Polazeći od Planinarskog doma krene se asfaltnim putem pored hotela "Omorika«, nastavlja na prvoj raskrsnici zvanoj Biljeg, desnim krakom puta koji vodi za hotel "Tara« i za Mitrovac, i njime ide sve do mesta gde asfaltni put skrece i silazi udesno, za 40 min. hoda. Tu se, prema jugu, nastavlja makadamskim putem koji je ranije bio veza Kaluđerske bare - Mitrovac. Izlazi se, zatim, na čistinu gde put pravi veliku okuku ulevo, za vreme od 1 sata i 10 min. hoda. Ova se okuka može seći, aka se pođe stazom koja preko ulegnute livade izlazi opet na put. Potom se putem silazi u udolinu Bulibanovac, u kojoj su sa desne strane izvor, nadgrobni spomenik i vikendice, i za 1 sat i 20 min. hoda, stiže se do mesta gde se ulevo odvaja poljski put od makadamskog puta koji se lagano uspinje i zatim u luku skreće udesno prema severu, ka Dobrom polju. Dovde se može doći ikolima.

Ovde treba sa puta skrenuti ulevo i nastaviti stazom kroz livade i za 1 sat i 50 min. blagim usponom stiže se do izvora Zaboj, a zatim se prolazi između kamenih suhozidina, do mesta gde markacija pokazuje da se ne treba više držati dosadašnjeg puta koji vodi pravo uzbrdo, već da treba poći ulevo pored koliba, preći preko livada blagim usponom u velikom polukrugu udesno i sići, zatim, u udolinu u kojoj se ukrštaju šumski putevi za 2 sata i 25 min.

Od ove raskrsnice nastavlja se uzbrdo u južnom pravcu, krećući se po istočnim padinama Runjeve glavice. S desne strane nailazi se na kamene suhozidine i letnje stanove i, posle kraćeg spuštanja, izlazi na bolji poljski put za 2 sata i 45 min. hoda. Levi krak puta vodi nizbrdo i u istočnom pravcu za Šargan, dok desni vodi u zapadnom pravcu i uzbrdo, po južnim padinama Runjeve glavice, do prevoja na Miloševcu, za 3 sata i 30 min. hoda.

S ovog puta je lep vidik na planinsku kosu Zborišta, koja se od istoka postepeno uzdiže ka vrhu, a potom strmije spušta ka zapadu. Ispod puta je izdužena dolina potoka Bratešine, koja se pruža paralelno sa Zborištem i blago spušta prema istoku.

Sa prevoja na Miloševcu kreće se ulevo, u jugozapadnom pravcu i, posle 30 min. hoda, stiže do mesta gde se račvaju markirane staze. Desna staza vodi u severnom pravcu preko Sekulić vode, prema Mitrovcu i Predovom krstu, a leva staza nastavlja u jugoistočnom pravcu i penje se padinama planine sve do njenog prevoja. Tu se napušta kolski put, skreće oštro udesno i za 5 min. izlazi u zapadnom pravcu na sam vrh Zborišta, za 4 sata i 30 min. hoda. Sa njega je širok vidik na čitav masiv Tare, na Zvezdu iVeliki Stolac. na jezero Lazići, na Zlatibor i druge daleke vrhove. Na Miloševcu ima dobrih livada i nekoliko izvora pa stočari iz Bioske, Kremne i Mokre Gore isteruju ovamo stoku na letnju ispašu i ostaju u letnjim stanovima sve do pred zimu.

staza 8

IZLET OD ZBORIŠTA DO MITROVCA

3 sata hoda

Na povratku sa Zborišta stiže se za 15 min. do Miloševca. mesta gde se račvaju planinarske staze. Dok desna markirana staza, kojom se došlo, vodi nazad do Planinarskog doma, leva markirana staza vodi u seve- rozapadnom pravcu do Mitrovca.

Posle nekoliko minuta hoda preseca se vrtača i na njenom severnom obodu prolazi pored izvora. Zatim se staza lagano penje oko 200 metara i nastavlja prema brdu Gavran.

Njegov travnati vrh vidi se sa leve, zapadne strane, i do njega je oko 20 min. uspona. Obilazi se sa severne strane i, kroz bukovu šumu, spušta na livadu, na podnožju brda. Tu se skreće udesno, prema istoku, spušta preko livade do česme, nastavlja preko potoka i silazi u Todorovića do, gde se uskoro izlazi napoljski put koji od Miloševca vodi za Sekulić vode, za 1 sat i 30 min. hoda. Ovde se nastavlja ulevo prema severu, prolazi pored pašnjaka ograđenih suhozidinama, na severnim padinama Ljutog polja postepeno uspinje i stiže do naselja kod Sekulić vode, za 2 sata hoda. Od naselja, pored groblja koje ostaje s leve strane, vodi makadamski put u severozapadnom pravcu kojim se silazi na asfaltni put na mestu zvanom Metaljka, gde se na šumskoj padini nalaze dva ogra- aena groba. Asfaltni put ulevo, prema jugu, račva se posle izvesnog vremena i vodi levim krakom do jezera reverzibilne hidroeentrale i u naselje Zaovine, dok njegov desni krak, preko male brane na Rzavu, vodi do Predovog krsta.

Krene li se ovim asfaltnim putem udesno prema severu, prolazi se pored trafostanice koja leži s leve strane, a gde se odvaja staza za Predov krst, dok se u nastavku, za 30 min., stiže do Mitrovca, gde se nalazi Dečje odmaralište.

Izleti s polaskom od Mitrovca

staza 9

IZLET DO KOZJE STENE

2 sata hoda

Od Mitrovca, od Lovačkog doma, na Mitrovcu, staza polazi asfaltnim putem udesno i dolazi do raskrsnice kod pošte, do koje se stiglo stazom sa Zborišta. Staza za Kozje stene od raskrsnice vodi desnim krakom asfaltnog puta, prolazi pored ulaza u rezervat "Crveni potok" i posle krivine sledi u severnom pravcu postojeći šumski put.

Nakon 20 min. hoda, odvaja se ulevo makadamski, šumski put, koji vodi do livade Nabojne. Međutim, odavde staza se nastavlja desnim krakom puta i na šestom kilometru nastavlja dobrim šumskim putem udesno, prema severozapadu. Sa ovog puta, kroz šumu, može se prići i rezervatu "Pod Gorušicom«.

Posle 20 min. hoda se, opet udesno i prema severu, odvaja šumska staza kojom se, za daljnjih 10 min., izlazi na vidikovac Kozja stena. Odavde je divan vidik na branu hidrocentrale Bajina Bašta i na smirene vode veštačkog jezera, nekad brze i hučne Drine.

staza 10

IZLET DO REZERVATA "CRVENI POTOK"

25 min. hoda

Od raskrsnice kod pošte polazi se istim putem koji vodi za Kozju stenu, do putokaza s leve strane, do koga se stiže za 10 min. hoda. Odatle vodi markirana šumska staza kojom se za 15 min. hoda stiže do mesta gde je Pančićeva omorika našla svoje pribežište, a može se lako prepoznati po svojoj vitkoj i elegantnoj liniji.

staza 11

IZLET DO PREDOVOG KRSTA

5 sati hoda

Ako se od Mitrovca krene asfaltnim putem u južnom pravcu, ka Zaovinama, stiže se za 30 min. hoda do trafostanice koja leži s desne strane puta. Do ovog mesta može se stići i autobusom koji redovno saobraća od Bajine Bašte, preko Kaluđerskih bara i Mitrovca, do Zaovina. Pored trafostanice se udesno, prema zapadu, odvaja staza za Predov krst koja, uz povremena skretanja, stalno vodi prema severozapadu. Staza se lagano penje kroz šumu i zatim kroz nisko rastinje do livade zvane Nabojne. Na tom delu staza je slabije vidljiva i ponegde zarasla pa su, zbog nedostatka stabala, markacije stavljene i na kamenje te je na tim mesti ma potrebna veća pažnja, da se ne bi skrenulo s pravog puta. Kada se izađe na livadu, nastavlja se preko nje polukružno ulevo i posle nekoliko minuta stiže na suprotnu ivicu livade do kolibe, koja može da posluži kao skroman zaklon, za 1 sat i 15 min. hoda. Od kolibe se nastavlja ulevo dobrim šumskim putem i izlazi na livadu Čemerište, gde je izvor, za 1 sat i 30 min. hoda. Od izvora se nastavlja preko livade u zapadnom pravcu, držeći se samog sedla i, posle par minuta, dolazi do staze kojom se ponovo ulazi u šumu. Staza je u početku položena, a zatim se strmo spušta. Posle spuštanja kroz šumu izlazi se na sipar sa kojeg se, s leve strane, otvara vidik na Crvene stene, za 2 sata i 30 min. hoda. Ispod tih stena, sa njihove južne strane prema Baturskom Rzavu, nalaze se staništa, odno- sno rezervati, Pančieeve omorike.

Obilazeći Crvene stene s njene severoistočne strane i zatim sa severne strane, izlazi se pod njene zapadne obronke, odakle se nastavlja položenom poljskom stazom do izvora i do domaćinstva porodice Tešie koje pripada selu Kremići, za 3 sata hoda. OdatIe se nastavlja putem preko livada koje leže na padinama Crnog vrha. Ulazi se, zatim, u šumu, skreće ulevo i strmo uspinje uz Jokića potok. Skreće se, zatim, oštro udesno, prelazi preko potoka pored vodenice i stiže do kuća koje pripadaju selu Gornji Jokići, za 3 sata i 45 min. hoda. Put se odatle uspinje i vodi kroz šumarke do manjeg vrela za 30 min., da bi se uskoro stiglo i do idućeg vrela zvanog Perunika, za 4 sata i 15 min. hoda.

Od Perunike se nastavlja preko livade, gde su oskudne mogućnosti za stavljanje oznaka. Zbog toga se ovde treba kretati prema zapadu i paralelno s ivicom šume, podno severnih padina Vitmirovca koje leže s leve strane, odnosno treba se kretati u pravcu brda Galnik, koje se vidi na zapadu, dok se ponovno nenaiđe na tragove poljskog puta koji se penja uz padine Vitmirovca s leve strane kretanja. Sada se nastavlja tim putem, penjući se strmo kroz šumu i izlazi na makadamski put, za 4 sata i 50 min. hoda. Ovim se putem kreće udesno i njime stiže do lugarnice na proplanku Predov krst, za 5 sati hoda.

Na ovaj način planinar može, koristeći opisane markirane staze, a prikazane u priloženim crtežima, da prepešači čitav masiv Tare, od Kadinjače pa sve do Predovog krsta i da, tako, upozna sve delove, osobine i lepote ove planine. Pri tome može dobro da koristi kao oslonce Planinarski dom »Javor« na Kaluđerskim barama, naselje kod Sekulić vode, Dečje odmaralište na Mitroveu, te lugarnicu i kucu Dragojla Pantelića na Predovom krstu.

Izleti s polaskom od Predovog krsta- Galina

Do Predovog krsta, gde se nalazi lugarnica i Lovački dom, može se doći pešice, ranije opisanom markiranom trasom Tarske transverzale od Planinarskog doma »Javor« preko Mitrovca, ili kolima iz Bajine Bašte preko Perućca i zaseoka Sedaljka, do centra sela Rastišta. Do ovog sela redovno voze autobusi iz Bajine Bašte. Od Rastišta se nastavlja makadamskim putem do, 9 km., udaljene lugarnice. Predviđa se da će se uskoro do ovog mesta i do naselja Jagoštica uspostaviti preko vikenda autobuska veza.

Prilaz kolima moguć je od Mitrovca iz južnog pravca, putem koji vodi ka Zaovinama. Na prvoj raskrsnici odvaja se desni krak kojim se silazi do akumulacionog jezera. Posle prelaska preko male nasute brane kreće se udesno i uzbrdo uz Baturski Rzav, prolazi pored lugarnice na Baturi i preko brda Vitmirovac spušta se do Predovog krsta.
Od mesta zvanog Predov krst polazi više planinarskih staza, do Galnika i Velikog kraja, do Velikog Stoca i drugih odredišta.
Ako se od Predovog krsta pođe na sever, do raskrsnice gde pravo prema severu vodi put za Bilješke stene, nastavlja se putem ulevo prema zapadu i, nakon 3 km. pešačenja kroz šumu, izlazi na čistinu blagog prevoja zvanog Galine, ili u narodu i Čekova kuća. Tu se, s leve strane, vide greben Galnika i livade koje se protežu do pod njegove padine, a u daljini severna strana Velikog Stoca. Tako su Galine polazno mesto za izlete na Galnik, na Veliki kraj i selo Jagošticu.

staza 12

IZLET NA GALNIK

1 sat hoda

Do njega vodi markirana staza u južnom pravcu od Galina, niz livade i kroz retku šumu četinara, a zatim se čistinom postepeno penje do podnožja brda, gde počinje mlada bukova šuma, do koje se stiže za 25 min. hoda. Posle strmog uspona kroz šumu, koja vodi pravo prema grebenu, stiže se na sam greben za 50 min. i, zatim, grebenom u jugoistočnom pravcu do vrha visokog 1.305 m. n. v.. Greben je kamenit i pokriven retkim rastinjem, što omogućava nesmetane vidike na sve strane, a posebno na Smiljevo brdo, na Veliki kraj, na severne padine Velikog Stoca, prema kanjonu Drine iBrusnice, kao i na rasuto naselje Jagošticu podno Velikog kraja.

staza 13

IZLET NA VELIKI KRAJ

2 sata hoda

Do njega se dolazi, ako se od Galina krene u pravcu zapada, putem koji vodi u naselje Jagošticu. Put se, uskoro, strmo spušta serpentinom i posle 1,5 km. postaje položeniji. Tu je, s desne strane, livada, a s leve strane znak za skretanje, pa se put napušta i kreće udesno, preko livade, prolazi pored manje barake i za nekoliko minuta ulazi u bukovu šumu. Od livade se strmo silazi šumskim putem do čistine, za 15 min. Sa nje je vidik na padine Zvezde koje leže s desne strane i strmo se spuštaju u klisuru Topli do. U nastavku se stiže do mesta gde se, ulevo, oštro i strmo nadole odvaja jedan krak puta, do koga se stiže za 20 min. hoda. Planinarska staza nastavlja udesno i postepeno se spušta do mesta gde se, ulevo, odvaja još jedna putanja. Staza ka vrhu nastavlja osnovnim pravcem prema severozapadu, uz povremeno skretanje na sever, ponegde se talasasto spušta iii penje; a njom se stiže do livade koja leži s leve strane za 30 min. hoda. Produžava se pored livade koja se sužava i uvlači između šume istaze. Ova se livada obilazi s njene severne strane, skreće se prema severozapadu i stiže do početka uspona kroz bukovu šumu za 35 min. hoda. Tokom hoda do ovog mesta potrebno je, posle prvog spuštanja, paziti da se sa sedla ne siđe u Topli do, s desne, ili u Jagošticu, s leve strane puta. Penjući se kroz mladu bukovu šumu slabije vidljivom stazom stiže se na prvu zaravan prednjeg vrha, zvanog Vidača za 40 min. hoda. Tu se, udesno, za dva minuta hoda izlazi na liticu, sa koje se pruža vidik na strme zapadne padine Zvezde, u duboki Topli do i na vode Drine u dnu kanjona. Po povratku na stazu kojom se dovde došlo, uspon se nastavlja. Pri tome se ne treba udaljavati od litice kanjona, koja je s desne strane, već treba ostati na osnovnom pravcu kretanja, prema severozapadu, i uskoro se izlazi na zaravan Vidače na visini od 1.214 m. n. v., za 1 sat hoda. Ako se sa zaravni krene koso udesno, za par minuta se stiže do litice, sa koje se vidi Drina duboko u kanjonskom koritu, kao i strme padine kanjona sa suprotne, bosanske strane. Po povratku na stazu, kojom se dovde došlo, silazi se uz blago skretanje prema zapadu između jedne vrtače s leve strane, a zatim druge vrtače s desne strane, i izlazi na istočnu ivicu livade Čaire, uz koju se nastavlja kretanje ivicom šume do prestanka šume. Tu se prelazi preko livade u dosadašnjem pravcu kretanja i na suprotnoj ivici livade ulazi u bukovu šumu samog Velikog kraja, za 1 sat i 25 min. hoda. Posle nekoliko minuta kretanja u zapadnom pravcu, paralelno s ivicom livade, skreće se u luku prema severozapadu i, uspinjući se u tom praveu, kroz šumu čije je tlo išarano kamenjem, stiže se na vrh Velikog kraja 1.325 m. n. v., gde je mala lovačka kuća. Ona je zaključana, ali njena streha može, po potrebi, da pruži skroman zaklon. Odmah do kućice, s njene desne, severne strane, nalazi se isturena stena iznad strmih padina kanjona. S ove strane, a u dubini preko 1.000 metara, vidi se kanjon Drine u dužini od nekoliko kilometara. Za prijatelje prirode naročito je značajno što se s ovog mesta vidi i poveće stanište Pančićeve omorike na desnim, severnim stenjacima kanjona. Ako se od kućice krene u južnom pravcu i duž zapadne litice, dolazi se za par minuta do police sa koje je vidik na suprotnu, bosansku stranu i njene planine. Krene li se s ovog mesta u jugozapadnom pravcu, izlazi se posle 10 min. blagog spuštanja :'a zatim uspinjanja, na uzvišenje zvano Kićac. Odavde se pruža vidik na Galnik, na Veliki Stolac i duboko dole na rasuto naselje Jagošticu.

Na povratku s vrha Velikog kraja, kada se iz šume izađe na livadu Čaire, može se krenuti koso udesno. . Ovom livadom provlači se korito potoka koji leti obično presuši, ali se .na njegovom nižem delu ipak sabire voda umalom bazenu. On je slabije vidljiv. jer je pokriven granjem. Na njegovoj nižoj. severnoj strani je otvor kroz koji se može zahvatiti voda. Od ovog se mesta kreće dalje nizbrdo i koso ulevo u pravcu kanjona Drine, da bi se, posle nekoliko minuta, došlo do ivice šume i do obeležene planinarske staze kojom se išlo na vrh.

staza 14

IZLET NA VIDIKOVAC BILJEŠKE STENE

60 min. hoda

Od Predovog krsta vodi u severnom pravcu put u predeo Smiljevog brda. Posle 2 km. stiže se do mesta gde se put račva. Njegov levi krak vodi ka zapadu, prema Galniku, u predeo Velikog kraja i u naselje Jagošticu, dok desni krak produžava prema severu i penje serpentinama uz padine Smiljevog brda. Na šestom kilometru od Predovog krsta stiže se do okuke gde put oštro savija ulevo dok se, s desne strane, nalazi planinarska oznaka. Tu se napušta put i ulazi u šumu pa se, markiranom stazom, za nekoliko minuta stiže do vidikovca, gde se oko 1.000 metara visoke litice strmo ruše prema Drini. Sa suprotne strane reke su padine bosanskih brda, sela i ostaci jedne karaule iz prohujalih vremena. Duboko u klisuri mogu se videti primerci Pančićeve omorike u prirodnom staništu, a pažljiv i strpljiv posmatrač može da ugleda i plahe divokoze na strmim liticama ili orla koji visoko kruži nebeskim plaventilom.

staza 15

IZLET NA VELIKI STOLAC

1 sat 30 min. hoda

Ovaj izlet .vodi u južnom praveu. Od Predovog krsta šumskim putem za Vitmirovac se postepeno penje i na udaljenosti od 5,5 km. stiže se do oznake s desne strane.

Krene li se u ovom praveu, stiže se za 5 min. do vidikovca zvanog Krntija, s kojeg se pruža vidik na severne padine Velikog Stoca, u kanjon Brusnice i na livade zaseoka Omar.

U nastavku puta stiže se, posle 500 metara pešačenja, do sledeće oznake s desne strane. Ovde počinje staza na vrh Velikog Stoca. Markacije vode do 3 min. udaljenog izvora Kapetanova voda. Od njega ulevo vodi šumski put kojim se, za 3 min. stiže do lovačke kolibe. Ona je zaključana, ali svojom strehom može da posluži kao skroman zaklon.

Od Kapetanove vode obeležena planinarska staza vodi udesno, kroz šumski usek, do šumskog puta, za 15 min. hoda, koji se nastavlja udesno. Put se lagano uspinje, u velikom luku skreće prema jugu i izlazi na livadu Veliki do, za 30 min. hoda. Sredinom ove livade, a poprečno na smer kretanja, prolazi granica između Srbije i BiH. S obzirom da su na livadi slabije mogućnosti za postavljanje oznaka, to treba ići njenom desnom stranom da bi se, na gornjem njenom kraju, stiglo do prevoja. Malo pre toga, s desne strane, nazire se nastavak puta. Odatle se šumski put, koji je ponegde još dobro vidljiv, serpentinama penje kroz šumu i izlazi na drugu, manju livadu za 1 sat hoda. Preko nje se nastavlja istim pravcem kojim se do nje došlo da bi se, ponovno, naišlo na stazu na ulasku u šumu za 1 sat i 10 min. hoda. Kroz šumu se nastavlja uspon serpentinama koje su u ovom delu slabije vidljive i izlazi na talasastu visoravan, a uskoro i na sam vrh visok 1.673 m. n. v., koji je vidno obeležen betonskim stubom. S vrha je dobar vidik na dolinu Drine i na Višegrad koji se nazire u daljini, dok je vidik prema severu zaklonjen šumom.

Posle povratka s vrha na polazno mesto na makadamskom putu može se, umesto na Predov krst, otići u južnom pravcu do 3 km. udaljene lugarnice Batura. Odatie se put spušta dolinom Belog Rzava do jezera reverzibilne hidrocentrale i vodi do Mitrovca.

staza 16

IZLET DO OMARA I KANJONA BRUSNICE

2 sata hoda

Od lugarnice se silazi oko 50 metara u pravcu zapada ka šumskom useku kojim prolazi vod za struju. Tu se, s desne strane, nailazi na šumski put. Njime se kreće u pravcu jugozapada i postepeno silazi kroz šumu, dok se ne izađe na livade, koje leže s desne strane i protežu se do podnožja Galnika za 40 min. hoda. U nastavku puta dolazi se do skupine stabala i ograđenih bašta, gde je raskrsnica staza na predelu zvanom Omar, za 1 sat hoda.

Ako se od ovog mesta nastavi u pravcu Velikog Stoca, čije se severne padine lepo vide, stiže se za nekoliko minuta do domaćinstva porodice Marjanović. Planinarska staza, međutim, vodi od ove grupe stabala udesno, strmo se spušta uz baštenske ograde i prolazi pored domaćinstva porodice Andrić, koje ostaje s desne strane. Posle nekoliko minuta silaženja staza skreće ulevo i izlazi na livade, postaje položenija, ulazi u šumu i u velikom luku udesno prelazi pre. ko tri potoka koji se slivaju u Brusnicu.

Potom se, s desne strane i na ivici šume, nailazi na livadu, a zatim se staza strmo uspinje kroz šumu i izbija na makadamski put za 1 sat i 45 min., Ovaj kraj nosi ime Karaula Štula, jer je tuda prolazila srpsko-turska. granica na kojoj je bila pogranična stražarnica-karaula. Nastavlja se makadamskim putem udesno, prema zapadu, i silazi serpentinama do kamenog otkopa, oko kojega se put u oštroj okuci savija ulevo i napušta neposredno područje Brusnice, za 2 sata hoda. Od ove okuke treba krenuti udesno da bi se, za 3 minuta, izašlo na isturenu stenu iznad kanjona. S ovog mesta je dobar vidik u kanjon, čije su padine obrasle šumom, te prema istoku na Omar i njegove livade. Ako se, po povratku na makadamski put, njime nastavi udesno i u jugozapadnom pravcu, stiže se za 1 sat i 30 min. hoda do sela Kamenica u Bosni, odakle postoji autobuska veza s Višegradom. Ako se, pak, krene natrag ka Predovom krstu, može se svratiti do domaćinstva Andrića i Marjanovića na Omaru, kod kojih se planinar može snabdeti i nekim proizvodima koje nudi ova planina. Na severnim padinama Velikog Stoca nalaze se staništa Pančićeve omorike, pažljivi posmatrač može da ugleda izdužene vrhove ovog lepog četinara. Prema kazivanju domaćeg življa, u teško pristupačnim gudurama kanjona Brusnice sklonili su se medvedi povlačeći se, zbog sve intenzivnijeg saobraćaja, u. ove mirnije delove planine.

TARSKA TRANSVERZALA

Preko područja Nacionalnog parka Tara prolaze dve značajne planinarske transverzale Srbije:

-planinarska transverzala KADINJAČA od Kadinjače do Kaluđerskih bara.

-TARSKA planinarska transverzala od Kaluđerskih bara do Velikog kraja

Trasa Tarske transverzale prati već obeležene planinarske staze u Nacionalnom parku Tara koje su po delovima opisane u ovom Planinarskom vodiču.

:..- izlet od Planinarskog doma »Javor« na Zborište staza 7

-izlet od Zborišta do Mitrovca staza 8

- izlet od Mitrovca do Predovog krsta staza 11

- izlet od. Predovog krsta na Veliki kraj staza 13

KRATAK PODSETNIK ZA PLANINARE

Kada se polazi u planinu, oprema treba da je prilagođena terenu, klimatskim uslovima i trajanju puta. Zbog toga je preporučljivo da se prethodno prouči područje kuda se ide, kao i vremenska prognoza.

NA IZLET TREBA DA SE PONESU:

sekcija, mapa iii transverzalni dnevnik, sat, kompas, dogled, olovka i hartija, nož i signal na zviž- daljka;

lična karta, zdravstvena knjižica i planinarska legitimacija, a vođa puta i spisak učesnika;

zaštitne naočare, fotografski aparat s rezervnim filmovima, baterijska lampa s rezervnim baterijama i sijalicom, šibice i sveća;

- igla, konac, sigurnosne igle inekoliko metara kanapa;

-pribor za ličnu higijenu i priručna apoteka;

-hrana, pribor za jelo, čutura iii termos;

- rezervno rublje i čarape, patike za odmaranje no gu i za boravak u domovima;

- vetrovka, kišna kabanica, toplo rublje i vreća za spavanje;

- ranac i priručna torbica.

Pri izboru opreme treba misliti i na to, da planinara može da iznenadi kiša, nevreme, sneg, mag la, hladnoća, pa i noć u planini: Sem toga, za visokogorske pohode treba osnovnu opremu dopuniti onom koju takvi pohodi iziskuju. Snabdevanja artiklima hrane i ostalim potrepštinama moguće je u samousluzi na Kaluđerskim barama.

POTREBNO JE DA SE PROVERI:

- da li pripremijena hrana odgovara dužini i težini izleta. Hrana treba da je kalorična i lako svarljiva, a ne treba da bude teška i lako kvarljiva. Osim toga treba poneti šećer, keks, slaninu, limun, so, aspirin i preparate po put »Vitergina« i »Oligovita«;

- da li odeća i obuća odgovaraju vrsti izleta i vremenskim uslovima. Najbolja je obuca koja obezbedu- je skočni zglob i ima profilirani don. Na izlet ne treba ići u novoj i nerazgaženoj obuci;

- da li kondicija učesnika odgovara predvđenim naporima. Ukoliko to nije slučaj, treba prethodno poći na kondicione izlete.

PRI ORGANIZOVANJU IZLETA NE TREBA ZABORAVITI:

- da se vođa puta i njegov zamenik izaberu između najiskusnijih planinara, jer oni odgovaraju za dobro i uspešno izvršenje izleta;
- da se u matičnom društvu ili planinarskoj kući ostavi vest kuda su planinari pošli i kada treba da se vrate. To je vrlo važno u slučaju neke nezgode.

NAKON ŠTO SE VEC POŠLO TREBA OBRATITI PAŽNJU NA SLEDEĆE:

- da se ide prethodno utvrđenim putem;

- da se učesnici obavezno pridržavaju dogovora grupe i odluke vođe puta, jer je on odgovoran za grupu; - da se kretanje grupe podesi prema najslabijem učesniku, a da na čelu i začelju grupe budu iskusni planinari;

- - da se, bez opravdanog razloga i bez odobrenja vođe puta, ne sme napustiti grupa;

- - da se, u slučaju opasnosti, zbog teškog terena, nevremena, mećave, magle, iscrpljenosti, gubljenja orijentacije i sl. odloži dolazak na cilj izleta za pogodnije uslove, i da se blagovremeno potraži sklonište; . - da se čuvaju priroda, planinarski objekti i markacije, koji su. temelji uspešnog planinarenja; - da se pomogne drugu u nevolji.

POMOĆ DRUGU U NEVOLJI:

Unesrećenom treba odmah pružiti prvu pomoć. Ukoliko se unesrećeni mora napustiti da bi se potražila pomoć, treba mu ostaviti sve što je potrebno, da bi mogao što sigurnije i lakše sačekati pomoć.

U slučaju da na izlet pođu svega dva planinara, onaj koji odlazi da potraži pomoć za unesrećenog druga mora kod njega ostavi.ti pismenu vest kuda je i zbog čega otišao, kao i sve druge potrebne podatke i obaveštenja. .Ako je potrebno da se zvučno iii vidno signalizira i traži pomoć, treba se pridržavati načina uobičajenog u planini:

POZIVNI ZNAK daje se u jednakim vremenskim raz- macima, 6 puta u jednom minutu. Zatim se pravi pauza od jed nog minuta kako bi oni, koji su primetili poziv, mogli dati svoj odgovor. Ti se znači u navedenim vremenskim razmacima jednako ponavljaju.

ODGOVOR onih, koji su znak poziva primetili, sastoji se od 3 znaka u ravnomernim razmacima u toku jednog minuta. Pauza od jednog minuta pravi se zbog toga, da bi se mogli javiti oni koji traže pomoć. To međusobno signaliziranje ponavlja se sve dok spasioci nestignu do unesrećenog.

PRAVILA PONAŠANJA U NACIONALNOM PARKU

Planinar, koji se nađe na području Tare, treba da ima na umu da je gotovo čitavo područje ove planine proglašeno Nacionalnim parkom. Ovo obavezuje svakog posetioca Parka, a posebno planinare koji najčešće duboko zalaze u planinski svet, da se pridržavaju osnovnih normi ponašanja utvrđenih za Naciona- lni park.

POSEBNO SE ZABRANJUJE:

- parkiranje vozila, kampovanje i loženje vatre na celom području, osim na mesti ma koja su određena i obeležena za te namene;

-bacanje neugašenih opušaka i bilo kakvih otpadaka;

- nošenje vatrenog oružja koje i tako ne spada u opremu planinara;

- stavljanje znakova koji nisu uobičajeni pri obeležavanju staza i bez posebne dozvole

- branje i kidanje biljaka;

- uznemiravanje životinja,

lov i ribolov bez posebnih dozvola i bez pratnje čuvara idr.;

- aktivnost planinarskih organizacija treba da bude u skladu i udogovoru sa Nacionalnim parkom Tara,

-uputno je da se, za vreme boravka u planini, kontaktira s lugarima koji su dobri saradnici planinara i svojim savetima mogu da im pomognu, te da planinari neguju prijateljske odnose prema domaćem živiju i poštuju njegove običaje